Ο ορθολογισμός του Διαφωτισμού

Η επέτειος της Γαλλικής Επανάστασης γιορτάζεται κάθε χρόνο στις 14 Ιουλίου. Δεν πρόκειται όμως μόνο για την εθνική γιορτή της Γαλλίας αλλά για ένα γεγονός που αφορά ολόκληρη την ανθρωπότητα. Οι μέρες μας σήμερα είναι δύσκολες επειδή τρεις θρησκείες βρίσκονται ξανά αντιμέτωπες μεταξύ τους. Τι ειρωνεία, που αυτές ακριβώς απαρτίζουν τις τρεις Αποκαλυπτικές θρησκείες που έχουν κοινό βιβλίο πίστης, την «Παλιά Διαθήκη» έχοντας δοξαστικά έναν κοινό θεό πίστης, που μόνο το όνομα που του αποδίδουν, αλλάζει. Όπως και να γίνει αναφέρονται στον ίδιο θεό, προϊόν επινόησης, αφού δεν έχει την παραμικρή ένδειξη υπόστασης. Όμως η διαφορά τους έγκειται γεωγραφικά, επειδή οι Δυτικοί λόγω του πλούτου τους, από την αποικιακή εκμετάλλευση, φαίνονται περισσότερο πολιτισμένοι από τους άλλους. Οι Δυτικοί βέβαια πραγματικά είναι περισσότερο πολιτισμένοι από τους άλλους όχι λόγω του δοξαστικού δόγματος, αλλά επειδή μέσα από τις διαδικασίες της Γαλλικής Επανάστασης εμπέδωσαν τον Διαφωτισμό. Τι είναι όμως ο Διαφωτισμός;

Ο Διαφωτισμός είναι η τομή που έκανε ο άνθρωπος όταν αποφάσισε να αλλάξει όχι μόνο το κοινωνικό του σύστημα, απαιτώντας ατομικά δικαιώματα, ελευθερίες και ισότητα αλλά βλέποντας τον κόσμο με άλλη λογική, κυρίως με την λογική του ορθολογισμού!

Ο ορθολογισμός δεν ζητά να πιστέψεις κάτι επειδή σε παρηγορεί. Δεν ζητά να αποδεχτείς μια ιδέα επειδή είναι όμορφη ή επειδή σε κάνει να νιώθεις καλύτερα. Ζητά αποδείξεις. Ζητά ερωτήσεις. Ζητά να εξετάσεις μια θέση και να είσαι έτοιμος να την αλλάξεις αν τα δεδομένα δείξουν ότι αυτό που πίστευες ως τότε δεν ισχύει ή επειδή έκανες λάθος.

Αυτό είναι και το δύσκολο. Γιατί η αλήθεια δεν είναι πάντα βολική. Δεν είναι πάντα παρηγορητική. Δεν έρχεται πάντα με απαντήσεις που μας βολεύουν και μας ηρεμούν. Καμιά φορά αφήνει κενά. Καμιά φορά σε φέρνει μπροστά σε πράγματα που δεν ξέρεις και δεν μπορείς να εξηγήσεις. Όμως ας πάμε αρχικά στο γεγονός της ίδιας της Επανάστασης που έγινε στις 14 Ιουλίου του 1789.

Η Γαλλική Επανάσταση τότε ενέπνευσε τους λαούς όλης της Ευρώπης ώστε να παλέψουν ενάντια σε κάθε εκμετάλλευση προασπίζοντας τα δικαιώματα του ανθρώπου. Εκείνη η επανάσταση ενέπνευσε σε μας και το εθνικό εγερτήριο του 1821 ενάντια στους Τούρκους και το Πατριαρχείο, κάνοντας την Ελλάδα έθνος και αλλάζοντας και την πορεία του ανθρώπινου πνεύματος, παγκόσμια. Η αγανάκτηση τότε ξεχείλιζε και σήμερα κάτι με κάνει να νομίζω ότι μπροστά σε μια τέτοια κοινωνικοπολιτική αγανάκτηση βρίσκονται όλοι οι λαοί του κόσμου που δεν ξέρουν τι να ανατρέψουν για να φτιάξουν τη ζωή τους. Η φιλελευθεροποίηση διαστρεβλώνει την πολιτική οικονομία και τους ψηφοφόρους που εκλέγοντας αυτούς που θα τους κυβερνούν για τα επόμενα 4-5 χρόνια διαιωνίζουν την αλλοτριωμένη τους συνείδηση. Αυτά όσο αφορά την πολιτική. Η εξήγηση του κόσμου επιτυγχάνεται μέσω της φυσικής και της επιστήμης γενικότερα. Η θρησκεία εδώ διαστρεβλώνει τα πάντα, αφού χωρίς ορθολογισμό αναλαμβάνει να εξηγήσει τα πάντα, όχι όμως ορθολογικά, αλλά όπως βολεύει την ίδια. Ούτε νοιάζεται για φυσικούς νόμους, αυτοί δεν της χρειάζονται αφού στα άτομα που απευθύνονται δεν σκέφτονται ορθολογικά, αγνοούν τους φυσικούς νόμους και την υλιστική φιλοσοφία. Στο Βυζάντιο, αν και πιστοί όλοι στο δόγμα του χριστιανισμού, ο πληθυσμός χωρισμένος στα δυο, ανάμεσα σε «ενωτικούς» και «ανθενωτικούς» καθόρισε την πολιτική του.

Μπροστά στον κίνδυνο του παπικού δόγματος οι ανθενωτικοί απομόνωσαν τους «Ενωτικούς» και την βοήθεια της Δύσης με αποτέλεσμα να χαθεί το Βυζάντιο και στην Ανατολική Μεσόγειο να επικρατήσει ο Ισλαμισμός. 400 χρόνια σχεδόν μετά η Γαλλική επανάσταση ενέπνευσε και το εθνικό εγερτήριο του 1821 ενάντια στους Τούρκους και το Πατριαρχείο, όπως προανέφερα. Οι «ενωτικοί» και τώρα αντιστάθηκαν, αφορίζοντας την επανάσταση και τον ορθολογισμό της. Η «Φιλική Εταιρεία», ο Αδαμάντιος Κοραής, ο Ρήγας Βελεστινλής έδιναν μάχες στο πνευματικό επίπεδο για να υποδεχτούν οι σκλαβωμένοι ρωμιοί τις ιδέες του Διαφωτισμού. Κάποιοι «Ελληναράδες» που σήμερα εκδηλώνονται σαν ακροδεξιοί, φονταμενταλιστές και ρατσιστές, ακόμα αντιστέκονται στον ορθολογισμό. Το «Φυσικής απάνθισμα» είναι βιβλίο μαθημάτων φυσικής ιστορίας που εξέδωσε ο Ρήγας Βελεστινλής στη Βιέννη το 1790! Ναι, στην Ελληνική Επανάσταση κάποιοι δεν πολεμούσαν μόνο με κουμπούρια και σπαθιά, αλλά με κοντυλοφόρους και βιβλία. Από τότε ο Αδαμάντιος Κοραής έγραφε για την απάτη του Αγίου Φωτός. Σήμερα δυστυχώς επειδή έτσι βολεύει το Κράτος και τις κυβερνήσεις μας, αποφεύγουν να διαχωρίσουν το Κράτος από την Εκκλησία και το τελευταίο φαντάζει σαν κράτος εν κράτη, με αποτέλεσμα η χώρα μας να διαθέτει και να πληρώνει φυσικά περισσότερους παπάδες απ’ ότι γιατρούς για την υγεία!

Κάποτε λοιπόν πρέπει να αφήσουμε τις βολικές απαντήσεις και να αρχίσουνε να αμφισβητούμε και εκείνα που δεν μας βολεύουν ή δύσκολα μπορούν να κατανοηθούν. Αυτή η δύσκολη μορφή ειλικρίνειας είναι ανώτερη από κάθε ιερό δόγμα της θρησκείας. Πρέπει επιτέλους να νοιώσουμε την ανάγκη της αμφισβήτησης από το να γεμίζουμε τα κενά με βεβαιότητες μόνο και μόνο για να νιώθουμε ασφαλείς.

Γιατί η «αλήθεια» ποτέ δεν είναι απόλυτη, ούτε χρειάζεται να πιστεύεις σε ουράνιους θεούς για να πιστεύεις ότι υπάρχει. Το σημαντικότερο όμως είναι να μάθεις ότι η αλήθεια, για να είναι αλήθεια, πρέπει να είναι διαψεύσιμη και αυτό γίνεται μόνο όταν μάθεις να αμφισβητείς, από το να πιστεύεις με κλειστά τα μάτια ό,τι σου λένε αγράμματοι πνευματικοί και καθοδηγητές της πίστης.

Αυτήν την φορά επικεντρώθηκα απλά σε ένα λεπτό σημείο, αντί στο κορυφαίο πολιτικό-κοινωνικό γεγονός που σε αυτό καθαυτό αναφέρθηκα πριν 15 χρόνια στο blog αυτό με δυο άρθρα «Μνήμες από την Γαλλική Επανάσταση» εδώ και εδώ.

Καλό διάβασμα!